Qadimgi Toshkentni qayerdan izlash mumkin

Sizni qadimgi Toshkent va uning atrofi bo‘ylab ajoyib tasvirli sayohatga taklif qilamiz — to‘g‘ridan to‘g‘ri Tazik News’da!

Ming O‘rik saroyiga kiramiz, Shoshtepani aylanamiz, Yunusobod Oqtepasidagi qal’aga ko‘tarilamiz va Qanqa ko‘chalarida sayr qilamiz. Bu joylar qanday tuzilganini va ulardan nimalar qolganini ko‘ramiz

Oxirida esa sizni oddiy tazik va juuuda noyob bir narsa kutadi 🧡

Moshtabibdagi saroy

Moshtabib ko‘chasida, turar joylar orasida qadimiy saroy devorlari saqlanib qolgan. Tuproqdan qurilgan pastak devorlar ustiga katta himoya bostirmasi o‘rnatilgan. Agar saroy deganda minoralar va baland darvozalarni tasavvur qilsangiz, Ming O‘rikni payqamay o‘tib ketishingiz mumkin. Ammo xonalar chegarasi va ular orasidagi o‘tish joylarini ilg‘aganingizda, notekis devorlar ortidan bino tuzilishi ko‘rina boshlaydi. Unda tantanali qabul xonalari va suratlar ishlangan devorlar bo‘lgan; atrofidagi shahardan esa kichik bir qism saqlanib qolgan.

Ming O‘rik Moshtabib ko‘chasi, 31-uyda joylashgan. Bu yerda milodning dastlabki asrlaridayoq manzilgoh bo‘lgan. Ilk o‘rta asrlarda esa saroy majmuasi qurilgan; tadqiqotchilar uni Choch hukmdorlarining qarorgohi bilan bog‘laydi. Hozirgi nomi «ming tup o‘rik» degan ma’noni anglatadi va qadimiy shahardan ancha keyin bu yerda o‘sgan bog‘lardan qolgan.

Saroy inshootlari ostida undan avval qurilgan xochsimon tarhli bino saqlangan. Margarita Filanovich uni olov yoqiladigan ibodatxona deb hisoblagan, Georgiy Bogomolov va Svetlana Ilyasova esa turar joy binosi sifatida talqin qilgan.

Ilk o‘rta asr saroyida tantanali zallar, yashash xonalari va omborlar bo‘lgan. Zallar bilan xonalarni burilishli keng yo‘laklar bog‘lagan. Tantanali qabul qismi xo‘jalik qismidan ajratilgan: zallarda mehmonlar qabul qilingan, boshqa xonalarda esa yashashgan va zaxiralar saqlangan. Saroy shaharning alohida mustahkamlangan qismi — qal’a-arkka tutashgan.

Arxeologlar devoriy surat izlarini topgan. Demak, bugun ko‘rinib turgan tuproq devorlar ilgari boshqacha ko‘ringan: ularning ichki yuzasiga pardoz berilgan va suratlar ishlangan. Pardoz parchalari bezaklar haqida, devorlarning joylashuvi esa xonalar o‘rtasidagi bog‘lanishlar haqida ma’lumot beradi. Binoning yuqori qismlari kamroq saqlangan, shu sabab saroy tuzilishini bugungi notekis yer yuzasidan ko‘ra rejada aniqroq ko‘rish mumkin.

Tadqiqotchilar butun qadimiy shahar maydonini taxminan 35 gektar deb baholaydi. Bu elliktacha katta futbol maydoniga teng; hozirgi muzey hududi uning kichik bir qisminigina egallaydi. Bostirma ostida bino tuzilishini kuzatish qulay: xona chetini ko‘z bilan kuzatish, eshik o‘rnini topish, yo‘lak bir necha xonani qanday bog‘laganini ko‘rish mumkin.

Devorlarning yuqori qismi yo‘qolib ketgan, pastki qismi esa uzoq vaqt yer ostida yotgan. Saroydan nega bunchalik past devorlar qolganini tushunish uchun ular qurilgan materialga qarash kerak.

Devorlar qanday qilib tepalikka aylangan

Toshkent vohasida tuproq asosiy qurilish materiallaridan biri bo‘lgan. Undan zichlab urilgan paxsa va quyoshda quritiladigan xom g‘isht tayyorlashgan. Xom g‘isht xumdonda pishirilmagan: u qurigan sari qotgan. Qalin tuproq devorlar jaziramada sekin qizigan, sovuq paytda esa issiqlikni saqlashga yordam bergan.

Bunday uylarni doimiy parvarishlash kerak bo‘lgan. Odamlar yashab turgan paytda tomni ta’mirlashgan, shikastlangan joylarni to‘ldirishgan, suv devorni yuvib ketmasligiga qarashgan. Bino bo‘shab, tomi qulagach esa yomg‘ir to‘g‘ridan to‘g‘ri devorlarga tekkan. Devorlar xona ichiga o‘pirilib tushgan; siniqlar, chang va tuproq ilgari odamlar yurgan bo‘shliqni asta-sekin to‘ldirgan.

Keyinchalik ayni joyda yana bino qurilishi mumkin bo‘lgan. Eski qoldiqlar tekislangan yoki ustidan yangi pol yotqizilgan, natijada keyingi bino avvalgisidan balandroqda turgan. Asrlar davomida qurilish va buzilish qatlamlari shu tariqa to‘plangan. Ulardan tepa hosil bo‘lgan. Ko‘plab arxeologik yodgorliklar nomida shu so‘z uchrashining sababi ham shunda.

Tepa tashqaridan notekis bo‘sh maydonga o‘xshashi mumkin. Ichida esa bir necha davrga oid devor asoslari, pollar, o‘choqlar va buyumlar saqlanadi. Arxeologik qazishma bu qatlamlarning faqat bir qismini ochadi. Hatto kichik maydonda ham tuzilish murakkab bo‘lishi mumkin: bir bino devori boshqasining xonasi ustidan o‘tadi, keyinroq qazilgan chuqur eski polni kesib tushadi, qadimgi kirish joyi esa g‘isht bilan berkitilgan bo‘ladi.

Qazishmadan keyin tuproq devorlarni yana himoyalash kerak. Bostirma, suv chiqarish yo‘llari va konservatsiya qoplamalari ochilgan devorlarning yemirilishini sekinlashtiradi. Ming O‘rik ustidagi katta tom ham shu maqsadda qurilgan: u bo‘lmasa, yomg‘ir asrlar davomida tepa ichida saqlangan qoldiqlarni yuvishda davom etardi.

Devorlar va sopol parchalari orqali tarixni o‘rganish

Qatlamlarning bunday kesishuvini tushunishda devorlar yonidan topilgan buyumlar yordam beradi. Oddiy sopol parchasining ham shakli, loy tarkibi va yasalish izlari bor. Mutaxassis shu belgilardan idish turini aniqlaydi va uni boshqa qazishmalardagi topilmalar bilan solishtiradi. Singan idish parchasi shu tariqa xonadan qaysi davrda foydalanilganini aniqlashga yordam beradi.

Buyum aynan qayerdan topilgani ham muhim. Saqlangan pol ustidagi sopol parchasi shu xonadagi hayot bilan bog‘liq. Xuddi shunday parcha aralash tuproq orasiga esa boshqa joydan keltirilgan tuproq bilan qo‘shilib qolgan bo‘lishi mumkin. Shuning uchun arxeolog topilma o‘rnini rejada belgilaydi, chuqurligi, devorlar, pollar va qo‘shni qatlamlarga nisbatan joylashuvini qayd etadi. Olib tashlangan qatlamni avvalgi holida qaytarib bo‘lmaydi.

Shu qaydlardan asta-sekin bino tarixi aniqlanadi: u qachon qurilgan, qaysi xonalari o‘zgartirilgan, yangi kirish joyi qayerda ochilgan, uy qachon tashlab ketilgan va ustida nima paydo bo‘lgan. Keyin yonma-yon uchastkalarning rejalari solishtiriladi. Shunda qaysi xonalar bitta binoga tegishli bo‘lgani va uning atrofidagi imoratlar qanday o‘zgargani ko‘rinadi.

Toshkentda 1966-yilgi zilziladan keyingi qayta qurish bu ishlarni ayniqsa tezlashtirishni talab qilgan. Qurilish qadimiy qatlamlarga yetib borgan, yangi imoratlar ostida qolishidan oldin ularni o‘rganish kerak edi. 1967-yilda Yahyo G‘ulomov tashabbusi bilan Toshkent arxeologik otryadi tuzilgan. 1974-yildan unga Margarita Filanovich rahbarlik qilgan, 1978-yilda esa otryad doimiy faoliyat yuritadigan ekspeditsiyaga aylantirilgan.

Shoshtepa, Ming O‘rik, Oqtepa va boshqa yodgorliklar tadqiqoti vohaning turli qismlaridan olingan ma’lumotlarni bog‘lash imkonini bergan. Shoshtepadan olingan dalillar keyinchalik 2200 yillik yubiley hisobiga asos bo‘lgan.

Shoshtepa: aylana ichidagi bino

2009-yilda Toshkentning 2200 yilligi nishonlangan. Bu sananing arxeologik asosi hozirgi shaharning janubida, Jo‘n kanali bo‘yidagi Shoshtepa bo‘lgan. Bugun bu hudud Yangihayot tumaniga kiradi. Bu yerda bir necha bosqichdagi yashash izlari topilgan: shahar tarixining boshlanishi bilan bog‘lanadigan majmuadan ancha avval ham odamlar shu joyda yashagan.

Paxsa va xom g‘ishtdan qurilgan katta binoning tarhi ayniqsa g‘ayrioddiy. Markaziy qism va undan chiqib turgan to‘rtta minora birgalikda xochsimon shakl hosil qilgan. Atrofini aylana devor va usti ravoq bilan yopilgan aylanma yo‘lak o‘rab turgan. Ichkarida ham yo‘lakka o‘xshash tor xonalar bo‘lgan. Rejada markaziy qismning to‘g‘ri chiziqlari uni o‘rab turgan halqa bilan qanday uyg‘unlashganini ko‘rish mumkin.

Margarita Filanovich majmuaning dastlabki bosqichini miloddan avvalgi II asrga mansub deb biladi. Uning talqinicha, bu yerda olov e’zozlangan ibodatxona bo‘lgan, keyinchalik esa bino dafn marosimlari uchun ishlatilgan. Boshqa tadqiqotchilar uni turar joy deb hisoblagan; majmua nima maqsadda qurilgani yuzasidan bahslar bor. Bino bir necha marta qayta qurilgan va milodiy III asrgacha mavjud bo‘lgan. Filanovich Shoshtepaning ilk shahar bosqichi boshlanishini shu bino paydo bo‘lgan davr bilan bog‘laydi; yubiley hisobi ham shu sanadan boshlangan.

Eng qadimgi yashash izlari, miloddan avvalgi II asr majmuasi, uning qayta qurilishi va keyingi foydalanish davrlari turli qatlamlarga mansub. Yubiley sanasi shu bosqichlardan biriga — ilk shahar manzilgohiga o‘tishga to‘g‘ri keladi.

Ming O‘rik o‘rnida manzilgoh paydo bo‘lgan paytga kelib, Shoshtepaning allaqachon uzoq tarixi bor edi. Katta vohaning bu markazlari orasida imorat qurilmagan yerlar yotgan.

Shaharlar orasida ekinzorlar va bog‘lar bo‘lgan

Chirchiq havzasidagi katta voha Choch nomi bilan tanilgan. Arab manbalarida bu nom Shosh shaklida berilgan. Daryo va kanallar ekinzorlar bilan bog‘larni suv bilan ta’minlagan, ularning yaqinida manzilgohlar paydo bo‘lgan. Yo‘llar ularni bir-biriga va qo‘shni yerlarga bog‘lagan; yirik markazlar o‘sgan, boshqalari esa vaqt o‘tishi bilan avvalgi ahamiyatini yo‘qotgan.

Bugun Shoshtepa, Ming O‘rik va Yunusobod Oqtepasi Toshkent ichida joylashgan. Ularning biridan ikkinchisiga borguningizcha yo‘l bo‘yidagi imoratlar uzilmaydi, qadimda esa bu hudud boshqacha ko‘ringan. Manzilgohlarni ekinzorlar, bog‘lar va ochiq yerlar ajratib turgan. Bugungi ko‘p qavatli uylar orasida bu joylarni ilgari qancha ochiq yer ajratganini tasavvur qilish qiyin.

Shuning uchun qadimgi Toshkentni bir necha manzildan izlashga to‘g‘ri keladi. Shoshtepada ilk shahar bosqichi, Ming O‘rikda saroy markazi, Oqtepada esa mustahkamlangan qarorgoh izlari saqlangan. Ularning vohadagi o‘rni asrlar davomida o‘zgarib turgan.

O‘rta asr yozma manbalarida Binkat Shoshning asosiy shahri deb ataladi. Uning joylashuvi Toshkentning keyinchalik Eski shahar deb atalgan hududi bilan bog‘lanadi. Bu yerda arxeologik ma’lumotlarni geograflarning tavsiflari to‘ldiradi: ular shahar qismlarini sanaydi va u qanday tuzilganini bayon qiladi.

Binkat: ikki rabodli shahar

X asr geograflari Binkatni arki, asosiy shahar qismi va ikkita — ichki hamda tashqi — rabodi bo‘lgan shahar sifatida tasvirlaydi. Bu qismlar devorlar bilan o‘ralgan. Arkda saroy, asosiy shahar qismida esa juma masjidi joylashgan. Bozorlarning ko‘pi ichki rabodda to‘plangan. Kanallar shahar va rabodlardan o‘tgan; tavsiflarda hovuzlar ham tilga olinadi.

Ark — alohida mustahkamlangan markaziy qism. Shahriston devorlar ichidagi asosiy shahar hududi bo‘lib, arab tavsiflarida «madina» so‘zi ham ishlatilgan. Shu markazdan tashqarida rivojlangan shahar atrofi rabod deb atalgan. Binkatda ichki rabod muhim savdo va hunarmandchilik qismiga aylanib, o‘z mudofaa devorlariga ega bo‘lgan. Uylar, ustaxonalar va bozorlar eski shahar chegarasidan tashqarida ham ko‘payishda davom etgan.

XI asrda yozma manbalarda «Toshkent» nomi paydo bo‘ladi. Bu nom vohaning ilk shahar manzilgohlaridan bir necha asr yoshroq. Shuning uchun tanish nomning birinchi marta tilga olinishi bilan shaharda hayot boshlanishi turli sanalarga to‘g‘ri keladi.

Yunusoboddagi qarorgoh qanday tuzilgan

Yunusobod Oqtepasi boshqa turdagi majmua — ilk o‘rta asrlarga oid mustahkamlangan qarorgoh edi. Qal’a baland platformada, saroy majmuasi esa uning etagida joylashgan. Ularni devor va xandaq o‘rab turgan. VII — VIII asr boshlariga kelib, bu yerda tantanali qabul majmuasi shakllangan; arxeologlar uning tuzilishini qazishmalar asosida tiklagan.

Majmuaning g‘arbiy qismida ikkita zal, yo‘lak va kichik xonalar bo‘lgan. Zallarning devorlari bo‘ylab supalar — o‘tirish yoki yotish mumkin bo‘lgan, loydan ishlangan keng va baland maydonchalar joylashgan. Bir zal devorlarida qizil bo‘yoq izlari, ikkinchisida esa o‘yma loy friz — bezak tasmasi saqlangan.

Sharqiy qismda hovli zal va yo‘lakka tutashgan. Zalda pog‘onali supalar bo‘lgan, kirish joyining ro‘parasida, xonaning asosiy o‘qi bo‘ylab esa faxriy o‘rin ajratilgan. Kirish joyi bilan faxriy o‘rinning joylashuvi qabul tartibini ko‘rsatadi: ichkariga kirgan odam mezbon yoki uchrashuvdagi eng muhim kishining qayerda o‘tirganini darhol ko‘rgan.

Qal’aning omborlari bo‘lgan xo‘jalik qismi ham bor edi. Istehkomlar ichida qabul qilish, zaxira saqlash va kundalik hayot uchun joylar ajratilgan. Bugungi tepada bularni rejasiz farqlash qiyin: qulagan devorlar xonalarni to‘ldirib, bino chegaralarini tekislab yuborgan.

Toshkentdan tashqaridagi Qanqada mustahkamlangan qarorgoh katta shaharning faqat bir qismi bo‘lgan. Uning atrofida bir nechta shahar hududi joylashgan.

Qanqa: uchta shahriston, ko‘chalar va bozorlar

Qanqa Toshkent viloyatining Oqqo‘rg‘on tumanida, Toshkentdan taxminan 70–80 kilometr uzoqlikda joylashgan. Tashqi mudofaa devorlari ichidagi hudud qariyb 160 gektarni egallagan. Bu hukmdor qarorgohidan tashqari turar joy mavzelari, savdo maydonlari va ishlab chiqarish joylari ham bo‘lgan yirik shahar edi.

Rejada ark va uchta shahriston ajralib turadi. Ark birinchi shahar hududining chetida joylashgan va o‘z mudofaa inshootlariga ega bo‘lgan. Atrofida boshqa mustahkamlangan qismlar yotgan. Ularning devorlari markazi bitta bo‘lgan uchta bir xil aylanani hosil qilmaydi: shahar shakliga relyef va yonidagi daryo o‘zani ta’sir qilgan.

Devorlarning bir necha chizig‘i qurilish chegaralari qanday o‘zgarganini ko‘rsatadi. Bu shahar kengayganda ham, qisqarganda ham sodir bo‘lgan. Tadqiqotchilar ikkinchi shahristonning ajralishini VII asr boshida shahar hududining vaqtincha kichrayishi bilan bog‘laydi. Shu sabab bir-birining ichida joylashgan bir necha istehkom shaharning markazdan chetga doim bir tekis o‘sib borganini anglatmaydi.

Uchinchi shahristonning ayrim qismlarida zich qurilish, ko‘chalar tarmog‘i va bozor maydonlari aniqlangan. Arxeologlar ishlab chiqarish xonalari va katta karvonsaroyni — kelgan savdogarlar hamda ularning yuklari joylashgan binoni o‘rgangan. Istehkomlardan tashqaridagi rabodda kulolchilik, ko‘nchilik va metallga ishlov berish ustaxonalari bo‘lgan. Qanqada qazib o‘rganilgan inshootlar orasida turar joy mavzelari, hunarmandchilik hududlari va turli davrlarga oid diniy binolar bor: shahar aholisining mashg‘ulotlari va e’tiqodlari bilan birga o‘zgarib borgan.

Biroq ko‘cha va uylar butun hududni bir xil zichlikda egallamagan. Tashqi shahristonning ayrim joylarida imorat izlari aniqlanmagan. Qal’a devori bilan aholi zich yashagan mavze chegarasi bir-biriga to‘g‘ri kelmasligi mumkin edi: orada ochiq maydonlar qolgan.

Yangi qazishmalar umumiy rejani alohida binolar tafsilotlari bilan to‘ldiradi. 2021–2022-yillarda o‘rganilgan majmuada uzunligi o‘n metrdan ortiq yo‘lak aniqlangan. Katta zal yonidan o‘yma yog‘och bezak qismi, uning yaqinidan esa tadqiqot mualliflari ombor deb hisoblaydigan ikkita yerosti xona topilgan. Shu tariqa bir binoda keng zal, uzun yo‘lak va alohida zaxira xonalari yonma-yon joylashgan.

Joyiga borganda nimalarga qarash kerak

Ilk tanishuv uchun Ming O‘rikni tanlash osonroq: u shahar ichida, Moshtabib ko‘chasi, 31-uyda joylashgan, qazishma esa bostirma ostida. Qanqaga borish uchun shahar tashqarisiga alohida safar qilish kerak. Borishdan oldin muzeyning ish vaqtini va tanlagan yodgorligingiz hududiga kirish tartibini aniqlang.

Ming O‘rikda bir xonani batafsil kuzatib, uni reja bilan solishtiring. Xona chegaralarini toping, yo‘lak qayerga olib borishini, devorlar qalinligini ko‘ring. Keyin qo‘shni xonaga qarang: shu tariqa devorning alohida bo‘laklari bir vaqtlar odamlar yurgan, bir-biriga bog‘langan xonalar sifatida ko‘rina boshlaydi.

Muzey xodimidan qadimiy qismlarni va konservatsiya paytida mustahkamlangan devorlarni ko‘rsatishni so‘rashingiz mumkin. Shunda qaysi detallar binoning o‘zidan qolganini, qaysilari uni himoyalash uchun kerakligini tushunish osonlashadi. Agar Ming O‘rik, Shoshtepa, Oqtepa yoki Qanqada bo‘lgan bo‘lsangiz, u yerda hozir nimalarni ko‘rish mumkinligini izohlarda yozing.